Dziecięca sprawczość: dlaczego dzieci potrzebują prawdziwych przygód?
Główna » Outdoorowa Mama » Wychowanie przez naturę » Prawdziwe życie toczy się poza ekranem. Dlaczego nasza 7-latka ma własny nóż i potrafi rozpalić ognisko?

Prawdziwe życie toczy się poza ekranem. Dlaczego nasza 7-latka ma własny nóż i potrafi rozpalić ognisko?

Przez Karo
Prawdziwe życie toczy się poza ekranem. Dlaczego nasza 7-latka ma własny nóż i potrafi rozpalić ognisko?

Coraz częściej zastanawiam się, czy w trosce o bezpieczeństwo i wygodę nie odbieramy dzieciom okazji do sprawdzenia, co naprawdę potrafią. Ekran bywa najprostszym sposobem na chwilę spokoju. Tyle że dziecięca sprawczość nie rośnie od oglądania świata przez cyfrowy ekrona, potrzebuje okazji, żeby go dotknąć, sprawdzić i czasem trochę się ubrudzić. Zobaczcie, jak rewelacyjna książka „Survival dla młodych. Jak przetrwać w lesie i nie tylko” stała się dla nas pretekstem do leśnej mikrowyprawy w outdoorze. Pokażemy Wam też, dlaczego uczenie siedmiolatki posługiwania się nożem, rozpalania ognia i gwizdania na źdźble trawy to najlepsza inwestycja w jej przyszłość.

Prawdziwe życie toczy się poza ekranem

Od lat, pisząc bloga, wydając książkę „ChodźMY na dwór”, nagrywając podcast „Dobranocka dla rodziców” i promując outdoorowy styl życia, powtarzamy jedno: natura jest dziecku (i nam dorosłym!) absolutnie niezbędna do prawidłowego rozwoju. Jednak obserwując współczesny świat, doskonale jednak widzę, jak z roku na rok tej natury, czyli zwykłych rodzinnych spacerów do lasu czy parku, taplania się w błocie i kałużach, łażenia po drzewach, kontaktu ze zwięrzętami, itd. w życiu dzieci jest coraz mniej. Podarowanie dziecku chwilowego „świętego spokoju” za pomocą świecącego ekranu stało się kusząco proste, a sterylne bezpieczeństwo urosło do rangi nadrzędnego celu wychowawczego. Jako społeczeństwo masowo idziemy na skróty. W tej pogoni za wygodą i minimalizowaniem ryzyka, niepostrzeżenie zabieramy naszym dzieciom coś fundamentalnego – sprawczość, prawdziwe przygody i twarde, praktyczne umiejętności życiowe, które jeszcze pokolenie temu były po prostu naturalnym elementem dorastania. Zabieramy dzieciom ich dzieciństwo.

W efekcie rośnie nam pokolenie dzieci, które potrafi bezbłędnie nawigować po wirtualnych światach, budować skomplikowane miasta w Minecrafcie, ale w realnym świecie nie wie, jak bezpiecznie posługiwać się najzwyklejszym nożem, jak zawiązać mocny węzeł, rozwiesić hamak na drzewie czy zorientować się w terenie bez wpatrywania się w google maps w telefonie. Wyrastają w izolacji od natury.

A przecież kontakt z przyrodą, brudem, żywiołami i przestrzenią to nie jest luksusowa opcja dla pasjonatów survivalu czy bushcraftu. To niezbywalne, ewolucyjne prawo każdego dziecka. I naszym rodzicielskim obowiązkiem jest mu ten kontakt zapewnić.

Dlatego w naszym domu nieustannie wracamy do podstaw. Ostatnio spakowaliśmy plecaki, wsiedliśmy do auta z naszą 7-letnią Basią i po 40 minutach zaprakowaliśmy na parkingu pod lasem. Pretekstem do tej mikrowyprawy stała się absolutnie fenomenalna nowość z serii Akademia Mądrego Dziecka – książka „Survival dla młodych. Jak przetrwać w lesie i nie tylko” (Wydawnictwo HarperCollins). Miejsce na nasz mały biwak wyszukaliśmy wcześniej na stronie Lasów Państwowych, korzystając z genialnego programu „Zanocuj w lesie” (pisaliśmy Wam o nim już nieraz!). Dzięki temu mieliśmy pewność, że w wyznaczonym punkcie możemy w pełni legalnie i bezpiecznie rozpalić ognisko, rozwisić hamak i – jeśli przyjdzie nam na to ochota – zostać na noc.

Scyzoryk, ognisko i dziecięca sprawczość

To było jedno z tych popołudni, które ładują rodzinne akumulatory na długie tygodnie. W lesie zniknęły domowe obowiązki, pojawiło się czyste, stuprocentowe skupienie. I co najważniejsze, w niczym nie wyręczaliśmy Basi. Zamiast tego, jak kilkanaście razy już wcześniej, dostała od nas mój dorosły, ostry scyzoryk multitool. Ta mała, siedmioletnia dziewczynka z niesamowitą powagą w oczach sama naostrzyła sobie patyk na kiełbaski. Sama te kiełbaski skrupulatnie pokroiła. Delikatnie i precyzyjnie nacięła skórki bananów, żeby wcisnąć do środka kostki czekolady – to zresztą wspaniały patent na deser prosto z żaru, który wypatrzyła w tej naszej survivalowej książce, którą wcześniej przeczytaliśmy od deski do deski w domu (Mamoooo, a kupimy pianki i zrobimy w ognisku te banany?).

Wcześniej jednak zrobiliśmy najważniejsze. Basia uczyła się od zera, jak układać drewno na palenisku (kupione wcześniej na stacji benzynynowej – wiedzieliśmy, że drewno z lasu będzie mokre i trudno będzie szybko rozpalić ogień), jak ociosać korę z brzozy i oddzielić małe szczapki z kawałka drewna. Potem uczyliśmy ją, jak skutecznie rozniecić ogień i cierpliwie podtrzymywać płomień. Z brudnymi od popiołu rękami i wypiekami na twarzy dbała o to, by nasze ognisko nie zgasło. Na koniec ćwiczyliśmy posługiwanie się prawdziwą busolą, wyznaczanie kierunków świata na podstawie mchu i słońca.

Pomiędzy tymi wszystkimi ważnymi zadaniami Mario nauczył też Basię absolutnego outdoorowego klasyka z naszego dzieciństwa: gwizdania na źdźble trawy (ja się jeszcze tego uczę! :). Duma w jej oczach i ta niepodrabialna dziecięca radość, gdy wreszcie wydobyła z trawy głośny, wibrujący dźwięk – noooo powiem Wam, że takie chwile zapmiętamy na całe życie.

W międzyczasie rozwiesiliśmy między drzewami hamak. Otulone w cieplutki śpiwór, bujałyśmy się w nim, przypominając sobie kolejne rozdziały książki, gadając o rysiach i wilkach, czy wreszcie słuchając szumu drzew. Serio, niewiele potrzeba, by czas zaczął płynąć trochę wolniej, a każda najprostsza czynność wydawała się wyjątkowa. Następnym razem jesteśmy już umówieni na pełnoprawną nocowankę z resztą naszych dzieci i dziećmi przyjaciół. Miejscówka sprawdzona, doświadczenie zebrane.

Dlaczego dzieci potrzebują wyzwań i kontrolowanego ryzyka?

Kiedy opowiadam na warsztatach czy w mediach, że nasze dzieci mają swoje własne scyzoryki i nie widzimy nic spektakularnego w tym, że pozwalamy im rozpalać ognisko, często widzę w oczach innych rodziców przerażenie. Zostaliśmy zaprogramowani do chronienia dzieci przed każdym możliwym dyskomfortem. Problem polega na tym, że eliminując z życia dzieci ryzyko, drastycznie ograniczamy ich rozwój. Badania naukowe (więcej znajdziecie w mojej książce) są w tej kwestii jednoznaczne:

  • Koncepcja ryzykownej zabawy (risky play): Norweska badaczka, prof. Ellen Beate Hansen Sandseter, wyodrębniła kategorie zabaw ważnych dla prawidłowego rozwoju układu nerwowego dziecka. Znajduje się tam m.in. zabawa z niebezpiecznymi narzędziami (noże, piły) oraz żywiołami jak ogień czy głęboka woda (inne ważne obszary to wysokość, prędkość, zabawy siłowe, oddalanie się od opiekuna). Jej badania dowodzą, że dzieci podejmujące kontrolowane ryzyko (dorosły jest w pobliżu), doznają mniej urazów w przyszłości, bo uczą się oceniać zagrożenie i świadomie zarządzać ciałem. Brak takich doświadczeń prowadzi do wzrostu zaburzeń lękowych. Dając Basi do ręki scyzoryk, daję jej najpotężniejszy komunikat: „Ufam ci. Dasz sobie radę”.
  • Prawo do przyrody a zespół deficytu natury: Richard Louv od lat pisze, że rosnąca alienacja dzieci od świata dzikiej przyrody ma druzgocące skutki. Dzieci doświadczające tzw. zespółu deficytu natury mają problemy z koncentracją, częściej zmagają się ze stanami lękowymi i otyłością (posłuchajcie więcej nt. w 25. odcinku mojego podcastu Dobranocka da rodziców: Nie zamykajmy dzieci w domu! Epidemia syndromu deficytu natury” z lekarką pediatrą Ewą Miśko-Wąsowską). Ponadto, badania z Uniwersytetu Illinois (Kuo i Taylor) sugerują, że kontakt z zielenią pomaga odzyskać zdolność koncentracji, szczególnie u dzieci z ADHD.
  • Sprawczość jako fundament odporności psychicznej (resilience): Psycholog ewolucyjny, Peter Gray, wskazuje, że spadek swobodnej zabawy to jedna z głównych przyczyn obecnego kryzysu zdrowia psychicznego młodzieży. Kiedy dziecko własnymi rękami roznieci ogień czy przetnie linę, buduje życiową sprawczość (agency). Dowiaduje się, że ma realny wpływ na otoczenie i potrafi rozwiązywać niespodziewane problemy. Tego nie zbuduje żaden edukacyjny program na tablecie. Tu musi wejść praktyczne doświadczenie.

„Survival dla młodych” — książka, która zachęca do działania

Z tego właśnie powodu „Survival dla młodych. Jak przetrwać w lesie i nie tylko” to pozycja, którą baaaaardzo bardzo gorąco polecam każdemu rodzicowi. Autentyczność tego przewodnika nie bierze się z powietrza. Książkę, wydaną w ramach doskonałej serii „Chcę wiedzieć więcej”, stworzyli ludzie, dla których outdoor to codzienność.

Autorem tekstu jest Iron Tazz – zapalony wędrowiec, biwakowicz, artysta i tata, który spędził pod gwiazdami ponad 400 nocy i przeszedł szlakami 16 tysięcy kilometrów. Ten człowiek doskonale wie, jak przetrwać z dala od domu, i gorąco zachęca, by ten dziki świat odkrywać właśnie rodzinnie. Za wizualną (fantastycznie zresztą! piękna, spokojna kreska, daleka od AI-owych uproszczeń) stronę odpowiada z kolei Deborah Hocking, graficzka z północnego zachodu Stanów Zjednoczonych. Co niesamowite, pierwsze próbne szkice do tych wspaniałych, instruktażowych ilustracji tworzyła przy stole w swoim kamperze, zwiedzając zachodnie Stany i meksykańską Baja California. Kiedy czyta się książkę napisaną i narysowaną przez takich ludzi, czuje się do niej ogromne zaufanie – wiadomo, że nie ma tam „ściemy” i kreowania rzeczywistości. Jest miłość do natury, szacunek do tego, co nas otacza i prawdziwa radość z doświadczania życia.

Co więc znajdziemy w książce? Dowiemy się m.in. jak krok po kroku zbudować bezpieczne schronienie z tego, co oferuje las, jak filtrować wodę, używać kompasu, pakować plecak czy łowić ryby (to jeszcze przed nami). Znajdziemy tam zasady zachowania podczas gwałtownych burz, genialne przepisy na outdoorowe przysmaki czy próby określenia czasu zachodu słońca. I co dla mnie szczególnie ważne, autorzy traktują młodego czytelnika niezwykle poważnie, używając profesjonalnego języka, który jest jednocześnie dostosowany do wrażliwości dziecka.

Książka uczy głębokiego szacunku do przyrody, pokazując, że jest ona gościnna, o ile jesteśmy do spotkania merytorycznie przygotowani. Co więcej, czytelne instruktażowe ilustracje sprawiają, że wszystkie dzieciaki, które dopiero zaczynają swoją przygodę z outdoorem, łatwo rozszyfrują każde zadanie (dorośli też :).

Chodzi o przewagę i doświadczenia, które zostają

Coraz częściej, jako rodzice stawiający na outdoor, czujemy i widzimy jeszcze jedną rzecz.

Dzieci, które mają regularny kontakt z naturą, doświadczają w niej mikoprzygód i nieskrępowanej, swobodnej zabawy (zamiast spędzania godzin przed ekranem), zdobywają niepostrzeżenie ogromną przewagę nad rówieśnikami siedzącymi z nosami w telefonach. Stają się bardziej odporne, kreatywne, elastyczne w obliczu trudności.

Niestety, widać wyraźnie, że w tej kwestii społeczeństwo znowu nam się rozwarstwia.

A przecież powrót do tych prawdziwych, praktycznych rzeczy jest naprawdę prosty. Nie wymaga drogiego sprzętu taktycznego ani zagranicznych wyjazdów. Wystarczy mikrowyprawa za miasto, do najbliższego lasu.

Wymaga to jednak od nas dwóch rzeczy: naszego czasu i naszej uwagi. To one są dzisiaj najbardziej deficytowym towarem we współczesnym świecie. Ale to właśnie z czasu, z bycia tu i teraz, ze wspólnego rozpalania ognia i gwizdania na trawie budują się najpiękniejsze wspólne wspomnienia i trwała, bezpieczna więź z naszymi dziećmi. Robimy to od lat i naprawdę widzimy, że to najlepsze, co możemy dać naszym dzieciom.

To co, kiedy ruszacie po swoje outdoorowe wspomnienia?

Książki i badania, które cytowałam w tekście:

  • Gray, P. (2015). Wolne dzieci. Jak zabawa sprawia, że dzieci są szczęśliwsze, bardziej pewne siebie i lepiej się uczą? (G. Chamielec, Tłum.). Wydawnictwo MiND. (Oryginał opublikowany 2013)
  • Kuo, F. E., & Faber Taylor, A. (2004). A potential natural treatment for attention-deficit/hyperactivity disorder: Evidence from a national study. American Journal of Public Health, 94(9), 1580–1586.
  • Louv, R. (2014). Ostatnie dziecko lasu. Jak uchronić nasze dzieci przed zespołem deficytu natury (A. Rogozińska, Tłum.). Wydawnictwo Relacja. (Oryginał opublikowany 2005)
  • Sandseter, E. B. H. (2007). Categorising risky play – How can we identify risk-taking in children’s play? European Early Childhood Education Research Journal, 15(2), 237–252.
  • Szymańska, K. (2026). ChodźMY na dwór. Jak natura uratowała moje macierzyństwo. Wydawnictwo Mamania.

Materiał powstał we współpracy z wydanictwem. Ochy i achy nad książką są całkowicie moje i nikt mi za nie nie zapłacił :).

Inne wpisy

Zostaw komentarz

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.